Tấm bi kịch từ sự lạc quan

(Đọc “Gã Tép Riu” – Tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn, Nxb Hội Nhà văn, 2013)

51f710e241215 Tấm bi kịch từ sự lạc quan

Bìa tiểu thuyết Gã Tép Riu

Một tiểu thuyết hấp dẫn. Đó là cảm giác rất sảng khoái của tôi sau khi đọc xong Gã Tép Riu của nhà văn Nguyễn Bắc Sơn. Trước hết cần phải nói ngay rằng đọc được một cuốn tiểu thuyết hấp dẫn, theo đúng nghĩa của từ này, trong bối cảnh hiện nay không phải là chuyện dễ (cho dù cơ chế thị trường đã tạo đà cho “trăm hoa đua nở, trăm nhà đua tiếng” và quan niệm về tính hấp dẫn của văn chương cũng thật đa dạng). Sự hấp dẫn của Gã Tép Riu, theo tôi, không chỉ nằm ở “chuyện” về mối tình tay ba đẫm nước mắt  (có thể nói là cả máu) giữa hai người đàn bà và một người đàn ông (một cô gái điếm tên Dự, vợ không chính thức của Tùng – làm nghề báo –  Diệu Thủy, vợ Tùng, một phụ nữ có nhan sắc và địa vị cao trong xã hội). Không hiểu cơn cớ gì mà khi đọc Gã Tép Riu  tôi lại nhớ đến bài thơ có cái nhan đề rất lạ, xuất hiện cách đây hơn bốn mươi năm, của nhà thơ Việt Phương – NƠI GỪ (đúng là chữ  NGƯỜI bị xé ra). Phải chăng con người thời đại đang bị phân thân, bị nghiền nát, bị “xé rách” ra hơn bao giờ hết?! Tôi nghĩ Nguyễn Bắc Sơn là một cây bút tiểu thuyết có duyên – một thứ duyên trời cho chứ không phải nhờ kiên nhẫn lao động chữ nghĩa mà có được. Nhưng nếu chỉ có “chuyện hay” thì vẫn rất có thể khi đọc xong tác phẩm người ta cũng dễ dàng quên nhanh, không còn gì đọng lại vì cái nhất thời mà nó đáp ứng được. Nói cách khác, nếu như tác phẩm trôi tuột đi là vì nó không có ám ảnh, không có dư ba. Thật ra thì đằng sau những “chiêu thức” giữ độc giả (mà đây lại không phải là ưu thế của một nhà văn đã ở vào cữ tuổi “xưa nay hiếm” như Nguyễn Bắc Sơn), phải có một cái gì đó lớn hơn và sâu sắc hơn cả về nội dung tư tưởng, cả về nghệ thuật tiểu thuyết.

Không khí truyện (hay là “hơi thở” đời sống thời đại) chính là yếu tố hàng đầu tạo nên tính hấp dẫn của tiểu thuyết. Do công việc tôi cũng có điều kiện đọc được khá nhiều tiểu thuyết đương đại, nhưng vẫn cứ thấy thiếu vắng cái “hơi thở” đời sống mà thường những tác phẩm thành công có thể giúp cho độc giả tiếp nhận được một cách cụ thể, sinh động bằng tất cả các giác quan cái quang cảnh và bầu khí quyển xã hội được phản ánh (thậm chí có người nói có thể “sờ mó” được). Tiểu thuyết Gã Tép Riu tái hiện một cuộc sống đầy rẫy những ngẫu nhiên và bất thường, bất trắc. Hay nói cách khác là cái phi lí đang chi phối đời sống  xã hội trong sự vận hành của nó. Sự thăng tiến như diều gặp gió của Diệu Thủy là kết quả của một sự ngẫu nhiên, đầy ngẫu hứng, như một sự trớ trêu của tạo hóa “ Khi có một vị lãnh đạo cao cấp cư trú ở phường này đi qua, nổi hứng rẽ vào thăm cuộc họp tổ dân phố” (tr. 12). “Nổi hứng” vào thăm chứ không theo một kế hoạch công tác nào của vị lãnh đạo cao cấp này. Và chính trong bối cảnh ăn may ấy (nương theo cái tâm lí may – rủi của đám đông), sự tự tin đã giúp Diệu Thủy dám nhận cái chức chủ tịch phường. Thế là cô “lên đời”, như ngôn ngữ hiện đại thường nói, không cần hao tâm tổn sức vì “Người ta phấn đấu mười năm không bằng một câu phát biểu của cô” (tr. 15). Cứ như diều gặp gió, Diệu Thủy vù vù thăng tiến, cuối cùng lên đến chức thứ trưởng một bộ nọ. Hóa ra một người rất b