Nghiên cứu lịch sử thành Thăng Long thời Lê Sơ

biến đổi cấu trúc và phạm vi kinh thành – hoàng thành – cung khá phức tạp mà hiện ít còn tư liệu văn hiến. Ví dụ như Hồng Đức bản đồ vẽ thành này rất lộn xộn. Những biên niên sử và địa chí cũng viết về thành này không tỉ mỉ. Năm 2007 tác giả báo cáo cảm thấy vinh dự được cử làm thành viên của Ban nghiên cứu dưới sự tài trọ UNESCO và cố gắng cống bố một bài sơ bộ (Yao 2007). Bài này ít có nội dung mới nhưng khá dài! Sở dĩ như vậy là vì mình phải chỉnh lý lại những học thuyết của các học giả sử học trước và phải nắm nhiều kết quả nghiên cứu mới của giới khảo cổ học.

Trong báo cáo này, người báo cáo xin tập trung 2 luận điểm liên quan đến cấu trúc hoàng thành (sau này viết tắt là HT) và cung thành thành Thăng Long. Thứ nhất là về khu phía Tây hoàng thành và cửa Tây hoàng thành. Thứ hai là về khu “Đông Trường An”, “Tây Trường An”, và cửa Nam cung thành.

I. Về khu phía Tây HT và cửa Tây HT

1. Khu phía Tây HT

Ngoài một số ngôi chùa, trong khu phía tây HT ít có di chỉ, di tích nào liên quan đến HT. Sự thực đó là lý do mà giới Khảo cổ nói chung không khẳng định sự tồn tại khu phía tây HT. Thật ra di chỉ duy nhất là khu Giảng Võ (nơi mà quân đội đóng và tập võ nghệ). Về điện Giảng Võ, các học giả Việt Nam giải thích rằng: những năm đầu đời Lê Thánh Tông, điện Giảng Võ được xây dựng trên núi Khán Sơn (gần góc tây bắc Cung thành) để cho vua duyệt binh (xem tài liệu A và B). Sau đó năm 1490, mở rộng trường đấu võ ra ngoài và điện Giảng Võ cũng dời sang khu Giảng Võ bây giờ. Thế nhưng quá trình này khá phức tập.

Lúc đầu, tức thời thuộc Minh, đã có khu Diễn Vũ (tài liệu C). Khu này có quy mô lớn, chu vị hơn 12 đặm. Cho nên chính quyền nhà Lê không thể không sửa lại và sử dụng căn cứ địa này được. Như vậy là hai khu Giảng Võ và Diễn Vũ song song với tồn tại. Có khả năng là sau đó không rõ thời điểm nào mà điện Giảng Võ trên núi Khán Sơn chuyển sang khu Giảng Võ bây giờ. Năm 1490 đã có “Cửu giảo Giao trường” (chắc chắn là trường đấu võ) (tài liệu D), cho nên tuy không rõ từ năm nào, nhưng khu Giảng Võ (vốn là Diễn Vũ xứ) đã tồn tại một cách chính quy trước năm 1490. Theo tài liệu D, năm đó liên kết thành lũy, bao vây khu phía ngoài làm “Thượng Lâm viện”. Về niên đại điện Giảng Võ dời từ Khán Sơn sang khu Giang Võ, tài liệu E viết rằng: Đào hồ Hải Trì – bên hồ xây điện Giảng Võ. Tôi tạm lấy năm 1481 làm niên đại dời điện này.

2. Cửa Tây HT

Quá trình mở rộng HT hướng về phía tây và cái hình HT trước 1490 như thế nào? Đến khi chiến cực cuối cùng cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, thành Đông Quan bị quân Lê Lợi bao vây (tài liệu F), trong thành quân Minh khó chịu đi kiếm củi chăn ngựa (tài liệu G). Tài liệu F viết rõ rằng thành này có bốn cửa (đông, tây, nam, bắc). Cho nên hình thành Đông Quan là hình vuông. Còn khu phía tây HT sau này vẫn giống như là rừng núi (Ở đây tôi không đề cập đến HT Thăng Long thời Lý – Trần). Như vậy là cửa Tây HT thời đầu nhà Lê ở đâu? Trong HT bách quan văn võ phải xuống kiệu hoặc